Kennis & Cognitie·Lezingen, oraties, afscheidsredes·Psychiatrie

Het brein: een lappendeken, zwerm of netwerk?

Gerrit Glas (Hoogleraar filosofie van de neurowetenschappen, VUmc)

Geen wetenschap zit vandaag zo in de lift als juist de neurowetenschap. Maar in hoeverre hebben we nu eigenlijk grip op wat een brein is?

In een commentaar op recente overzichtsstudie stelt Paul Laurienti dat we het brein beter kunnen zien als een zwerm spreeuwen dan als een lappendeken. De term lappendeken is een metafoor. Ze staat voor de oude benadering van de neurowetenschap waarin het ging om het anatomisch lokaliseren van functies.

Laurienti bepleit een visie waarin het brein bestaat uit clusters van processen waarvan de grootte, de omvang en de locatie in de tijd voortdurend veranderen, zoals bij een zwerm vogels. Zwerm is uiteraard, net als lappendeken, ook een metafoor. Het brein is niet een zwerm, het gedraagt zich in bepaalde opzichten op een manier die te vergelijken is met een zwerm.

De term netwerk – eveneens populair – is ook een goed voorbeeld. In de oorsprong verwijst de term naar netwerken uit het dagelijks leven: visnetten, haarnetten, klamboes. Maar die analogie is de gemiddelde neurowetenschapper al lang vergeten. Inmiddels bedoelen we met de term netwerk iets anders, een verzameling punten en hun onderlinge verbindingen. Dat is hoogst abstract en zeer analogisch, maar daarvan zijn we ons in de neurowetenschappen nauwelijks meer bewust.

Analogieën, metaforen en modellen

Metaforen zijn termen die een betekenis overdragen van het ene naar het andere domein. De uitspraak “Mijn keel is schuurpapier,” draagt een onaangename grofkorrelige kwaliteit, die van schuurpapier, over naar hoe mijn keel aanvoelt. Metaforen zijn gebaseerd op analogieën, begripsmatige overeenkomsten tussen ongelijksoortige dingen. In het geval van mijn keel is de analogie tussen schuurpapier en mijn keel de grofkorrelige kwaliteit. Wetenschappelijke taal zit barstensvol analogieën, maar niet alle analogieën kristalliseren uit tot metaforen. Metaforen zijn belangrijk voor de ontwikkeling van de wetenschap omdat ze de aandacht creatief richten op een bepaald aspect van wat men onderzoekt. Hiervan gaat ook een structurerend effect uit wat betreft hypothese- en modelvorming. Analogie, metafoor en model vormen een trits: analogieën kunnen aanleiding geven tot metaforen die op hun beurt een structurerend effect hebben op modelvorming.

Analogieën en metaforen vervullen zo een cruciale rol in het bemiddelen tussen observatie en theorie. We bezien het onderzoeksobject in het licht van onze metaforen en die metaforen staan op hun beurt aan de wieg van onze modellen. Mettertijd worden metaforen zelf ook weer gekleurd door theoretisch inzicht. Zo ontstaat er een dynamisch spel met de taal dat tot gevolg heeft dat de grens tussen theorie, observatie en alledaagse kennis soms vervaagt.

Niet onschuldig

Maar metaforen zijn niet altijd onschuldig. Een bekend, inmiddels bijna berucht, voorbeeld is de metafoor van het brein als computer. De vergelijking tussen computer en brein gaat in twee opzichten op. Het verschil tussen hardware en software vindt zijn analogie in het onderscheid tussen structuur en functie; tussen anatomisch te bepalen breinmaterie enerzijds en programmeerbare, functionele realisering anderzijds. De andere analogie betreft de werking van de hardware: het gaat zowel in de hersenen als in computers om de wiskundige manipulatie van symbolen. Volgens Gerard Edelman (1992) gaan beide analogieën echter voorbij aan de plasticiteit van het brein en heeft de computermetafoor zelfs een remmende invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van de neurowetenschappen.

Reïficatie

Een ander gevaar is dat van reïficatie van metaforen. Er was een tijd dat de mensheid technische innovatie probeerde inzichtelijk te maken door analogieën met lichamelijke verschijnselen: de telefonie werd begrepen naar analogie van de hersenen, waarbij zenuwvezels model stonden voor de bedrading van het telefoonnetwerk. In onze tijd is dat omgekeerd. We beschouwen onszelf naar analogie van technische artefacten zoals de machine en de computer. Verzelfstandiging van die analogieën leidt tot reïficatie: de analogie wordt zelf een ding en wij zijn een machine of een computer.

Een bijzondere variant betreft hersenplaatjes. We kijken naar een MRI-scan en zeggen: “Typisch MS!” We weten wel anders, en het is een manier van zeggen, maar zeker in de klinische praktijk en bij het grote publiek vervloeien beeld en werkelijkheid maar al te gemakkelijk. Dan ‘is’ MS wat daarvan zichtbaar wordt op het scherm en niet wat jij en anderen daarvan ervaren in het dagelijkse leven. Dat is niet alleen onwetenschappelijk, maar het leidt ook tot een reductie van de werkelijkheid van het ziekzijn. Ik erken, de verleiding is groot. Het beeld is zo onmiddellijk en zo overtuigend, dat we denken dat het de werkelijkheid ‘is’. Een manier van representeren wordt gehouden voor de werkelijkheid zelf. Een bepaalde manier van kijken wordt gehouden voor het ding zelf, de ziekte. Er is sprake van het verzelfstandigen van een abstractie. Deze verzelfstandiging leidt tot een illusie. Het is alsof we dwars door het beeld heen iets van onszelf, ja zelfs ons ‘zelf’ zien: de illusie van de transparantie.

Tot slot

Het reflecteren op de rol van metaforen en bestrijden van reïficatie zijn maar een paar voorbeelden van wat filosofie in de neurowetenschappen kan doen. Ik ben ervan overtuigd dat filosofie de neurowetenschapper tot een betere neurowetenschapper kan maken, omdat deze niet langer de kluwen van conceptuele en empirische vragen hoeft te schuwen, maar deze in hun onderlinge samenhang kan proberen te beantwoorden.

 

(Deze tekst is een bewerking van een gedeelte van de inaugurele rede ‘Touching a nerve: Filosofie in de neurowetenschappen’ die de auteur uitsprak op 9 februari jl. ter aanvaarding van het ambt van hoogleraar filosofie van de neurowetenschappen aan het VUmc.)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s